Penselen

Een winkel met rekken vol penselen: als schilder sta je er soms radeloos naar te kijken. Zoveel keuze tussen verschillende merken, vormen, kwaliteiten en haren. Het is niet gemakkelijk om er de ideale borstel uit te pikken.

Een veelgestelde vraag is welk penseel je voor welke verf moet gebruiken. Door de jaren heen is het idee ontstaan dat een penseel met eekhoornhaar dient voor aquarelverf, een borstel met varkenshaar dient voor olieverf, enz. Maar alle penselen kun je voor alle verven gebruiken. Het is de kunstenaar zelf die, door te experimenteren, op zoek moet gaan naar dé borstel. Welk penseel is het best geschikt voor zijn manier van werken en het doel dat hij voor ogen heeft? Penselen kun je op verschillende wijzen onderscheiden. Je vindt een grote variatie haren, vormen, kwaliteiten en prijzen. Een overzicht van een aantal belangrijke verschillen.

Haren

Een borstel met eekhoornharen of ‘petit gris’ (een soort eekhoorn) houdt water goed vast in de haren. De dunne eekhoornharen blijven lang nat, waardoor het penseel handig is om bij een natte techniek te gebruiken. Dat maakt penselen met eekhoornharen erg geliefd bij aquarelschilders. Ook worden deze penselen veel gebruikt door marmerschilders. Wanneer je voor de keuze staat tussen een penseel van bijvoorbeeld Duitse makelij en een penseel uit China, is het belangrijk om weten dat het verschil in kwaliteit tussen beide vaak zit in de wijze waarop de haren aan het penseel bevestigd zijn. Bij Chinese penselen is aan deze inzetwijze vaak minder aandacht besteed. De inzetwijze is het belangrijkst bij dikkere penselen, bij dunne exemplaren zijnde verschillen vaak verwaarloosbaar.

Zachte marterharen penselen zijn duurder. Marterharen blijven hun mooie rechte vorm in een stevige veerkrachtige punt bewaren. Ze zijn geschikt om met weinig verf te schilderen. Eekhoornharen staan vaker schuin wanneer ze minder nat zijn.

De hardere varkensharen worden tot het vaste materiaal van de olieverfschilder gerekend. Hoe dunner de haren (zoals marterharen en eekhoornharen), hoe meer water en verf de borstel vasthoudt. Haren van varkens zijn een stuk dikker en stoten dan weer meer verf en water af. Die hardere haren zijn stroever, waardoor ze handiger zijn voor dikke verf zoals onverdunde olieverf. Varkensharen zijn meestal wit, maar er zijn ook grijsharige varkenshaarborstels. De kwaliteitverschillen worden bepaald door haardikte, breekvastheid en juistheid van inzetting in het penseel. Een afgekapte, mechanisch gemaakte lijmborstel is niet te vergelijken met een handgemaakt kunstpenseel.

Dassenharen zijn vergelijkbaar met varkensharen. Varkenshaar is dikker en harder, dashaar is soepeler. Door het bijkleuren van varkenshaar is het onderscheid niet te zien maar alleen te voelen. ‘Dassen’ betekent het uitwrijven van verf op het doek of papier, het gaat om de beweging van uitwrijven. De verf verdwijnt snel uit de dassenharen doordat die geen verf opnemen. Bij de varkenshaarversie van de dasborstel wordt een aparte varkenshaarsoort gebruikt. Deze is voorzichtiger en laat minder strepen na.

Tenslotte zijn er de penselen met synthetische haren. Jarenlang werden ze als minderwaardig beschouwd, maar stilaan verbetert de kwaliteit. Synthetische haren imiteren alle bovenstaande soorten haren. Door de jaren heen is de slijtvastheid heel wat verbeterd en zijn er dus zeker erg kwalitatieve synthetische borstels te vinden. Zo kan je voor bijvoorbeeld aquarel ook een synthetische borstel gebruiken, maar het verschil is dat deze synthetische borstels het water laten ''vallen'' terwijl een borstel met eekhoornhaar het water vasthoudt. Zachte synthetische borstels zijn meer geschikt voor plakkaatverf. Hardere worden meer gebruikt bij acryl en bij olieverf.

Bij een penseel moet je op zoek naar de juiste manier van vasthouden en kracht zetten. Als je bij het schilderen te hard duwt, zullen de onderste haren van de borstel snel verslijten. Als je enkel met de top van je penseel schildert, zullen die haartoppen te snel verslijten. Zo maak je je penseel op een korte tijd kapot. Daarnaast moet je je niet laten misleiden door de naam die op het penseel staat. Soms staat er ‘acryl’ vermeld, deze benaming gaat over de haarsoort. Het betekent niet dat je het penseel enkel en alleen voor acrylverf mag gebruiken.

Prijs/kwaliteit

Bijna alle merken bieden een zeer uitgebreid gamma penselen aan. Ieder merk heeft zowel kwaliteitsvolle als minder kwaliteitsvolle penselen. Vaak merk je het aan de prijs. Sommige merken die bekend staan als kwaliteitsvol, laten ook penselen in China produceren die dan aan een erg goedkope prijs en met goedkope materialen gemaakt worden. Dan krijgen ze wel het kwaliteitsvolle merk opgeplakt, ook al zijn ze helemaal niet zo goed meer. Maar de laatste jaren gaat de kwaliteit van Chinese penselen er sterk op vooruit.

Je moet steeds op zoek naar welke kwaliteit voor jou nodig is. Een kunstenaar die dagelijks schildert, kan wel nood hebben aan een duurzaam penseel. Een eenvoudige raad is om je niet vast te pinnen op één merk, maar op zoek te gaan naar de materie die jij nodig hebt voor jouw werk. Of een penseel kwaliteitsvol is, hangt van verschillende kenmerken af. Hoe zitten de haren in het penseel vast; worden ze samengehouden door een pluim van een vogel of door een simpel plastiekje? Worden de haren vastgebonden door een messingdraad of door een geschilderd goedkoop ijzerdraadje? Welke haren worden gebruikt, van een varken dat jarenlang goed verzorgd werd of van een beestje dat verwaarloosd werd? Zelfs de plek waar de haren van het beest stonden, bijvoorbeeld op de nek, kan verschil maken. Wanneer je een goed en een minder goed penseel naast elkaar legt, kun je het verschil soms zien. Van een goed penseel zijn de losgemaakte droge haren mooi en egaal ingezet. De natuurlijke haarpunten mogen niet afgekapt of bijgeknipt zijn, zodat er een egale borstelweerstand is.

Vorm

Er bestaan ongelofelijk veel haarvormen bij penselen. Zo vind je borstels met een ronde haarvorm, bolle haarvorm, platte haren, borstels in kattentongvorm, in een waaiervorm, extra lange en korte,…. Producenten experimenteren met alle vormen en formaten. Een waaiervormig penseel met inkepingen om gemakkelijk gras te kunnen schilderen? Of een borstelsteel met 3 aparte borstels haren op, handig om marmer te schilderen. Een penseel met haren zowel aan de bovenkant als de onderkant. Het bestaat allemaal. De uitdaging is: door uit te testen en te proberen op zoek te gaan naar de borstel die jou het beste ligt

Met dank aan Kunstwerk[t]